Bir şirket kâr edebilir, satış yapabilir, operasyonlarını sürdürebilir ve yine de nakit sıkışıklığı yaşayabilir. Çünkü birçok şirkette sorun kârlılık değil, büyümenin yarattığı işletme sermayesi ihtiyacının yeterince yönetilememesidir.
İşte kâr ile nakit arasındaki fark tam olarak burada ortaya çıkar. Bir şirket satış yaptığında muhasebe açısından gelir yaratır. Ancak o satıştan doğan nakit her zaman aynı hızda şirkete girmez.
Bazı durumlarda şirket:
- satış yapmaya devam eder
- kâr açıklamaya devam eder
- ama içerideki nakit giderek zayıflar
Bu durum özellikle işletme sermayesi yönetiminde ortaya çıkar.
Bir şirket düşünelim:
Yıllık satış: 500 milyon TL
Faaliyet kâr marjı: %25
Şirketin:
- alacak tahsil süresi 30 gün
- stok taşıma süresi 45 gün
- tedarikçilere ödeme süresi ise 55 gün olsun
Bu yapıda ; 30+45-55=20 gün ve yaklaşık 31 milyon TL operasyonel net işletme sermayesi ihtiyacı oluşur¹
Şirket satış yapar, operasyon devam eder ve nakit döngüsü yönetilebilir seviyede kalır. Ancak zamanla şirket büyümeye başlar. Yeni müşteri kazanır. Üretim hacmi artar.
Satışların ertesi yıl faaliyet kar marjı değişmeden 500 milyon TL’den 750 milyon TL’ye çıktığını düşünelim.
Şirketin:
- alacak tahsil süresi yine 30 gün
- stok taşıma süresi yine 45 gün
- tedarikçilere ödeme süresi yine 55 gündür
Yani operasyonel yapı değişmemiştir. Ancak hacim büyüdüğü için, aynı sürelerle bile şirketin taşıdığı operasyonel yük ciddi şekilde artar.
Bu yapıda ; 30+45-55=20 gün ve yaklaşık 47 milyon TL operasyonel net işletme sermayesi ihtiyacı oluşur²
👉 Hacim artışı şirkete (47 milyon TL - 31 milyon TL) 16 milyon TL net işletme sermayesi ihtiyacı yaratmıştır.
Büyüme kendi kendini finanse etmiyorsa, şirket ek sermaye yaratmak zorundadır.
Bu sermaye üç yerden gelir:
- içeride bırakılan kârlar
- işletme sermayesinin optimize edilmesi
- dış finansman
Ve kritik nokta şudur: Şirketin satışları artmış olabilir. Kârlılık artıyor olabilir. Ancak yaratılan kârın önemli bir kısmı büyüyen operasyonun içinde kalır. Daha fazla stok, daha fazla üretim ve daha büyük operasyon hacmi, yaratılan kaynağın önemli bölümünü tüketebilir.
Ama operasyonun içeride tuttuğu nakit ihtiyacı çok daha hızlı büyümüştür.
Başka bir deyişle şirket:
- daha büyük stok taşımaya
- daha fazla operasyon finanse etmeye
- aynı sistemi daha büyük nakitle döndürmeye
başlamıştır.
İşte birçok şirkette nakit baskısı tam olarak burada oluşur.
Şirket bu baskıyı nasıl yönetebilir?
İlk seçenek, işletme sermayesini mümkün olduğunca operasyonun kendi içinde finanse etmektir. Çünkü işletme sermayesi ihtiyacı sadece dış kaynakla değil, operasyon içindeki nakit döngüsünün yönetimiyle de optimize edilebilir.
Örneğin şirket tedarikçileriyle vadeleri yeniden düzenler ve ticari borç ödeme süresini 45 günden 70 güne çıkarabilirse bu yapıda ; 30+45-70=5 gün ve yaklaşık 23 milyon TL operasyonel net işletme sermayesi ihtiyacı oluşur²
👉 16 milyon TL’lik ek sermaye ihtiyacı ortadan kalktığı gibi, şirket mevcut yapıya göre yaklaşık (23 milyon TL - 31 milyon TL) 8 milyon TL seviyesinde ek finansman alanı yaratılmış olur³
Başka bir deyişle şirket:
- operasyonu daha düşük nakitle döndürmeye başlar
- dış finansman ihtiyacını azaltır
- içeride likidite yaratır
- nakit üzerindeki baskıyı hafifletir
Ve bunu ek kredi kullanmadan, operasyonun kendi yapısını optimize ederek yapmış olur.
Diğer önemli bir nokta: işletme sermayesi sadece finans departmanının yönettiği bir konu değildir. Satış ekibinin verdiği vadeler, satın alma ekibinin tedarikçilerle yaptığı anlaşmalar ve operasyonun taşıdığı stok seviyeleri işletme sermayesi ihtiyacını doğrudan etkiler. Bu nedenle işletme sermayesi, finans bölümünün değil, şirketin tamamının ortak sonucudur.
Kaldıraç Etkisi Devreye Ne Zaman Girer?
Şirketin işletme sermayesinin operasyon içinden finanse edilemediği durumlarda şirket dış finansmana yönelmek zorunda kalır. işte bu nedenle sadece satış büyüklüğü değil:
- tahsilat süreleri
- stok yönetimi
- ödeme vadeleri
şirketin finansal dayanıklılığını doğrudan etkiler.
Birçok şirkette büyüme sadece ticari borçlarla finanse edilemez. Bu noktada şirketler çoğu zaman kredi kullanmaya başlar. İlk aşamada bu yapı olumlu görünür.
Çünkü borç kullanımı:
- büyümeyi hızlandırabilir
- operasyonu genişletebilir
- özkaynak kârlılığını artırabilir
İşte buna finansal kaldıraç etkisi denir. Şirket, daha sınırlı özkaynakla daha büyük operasyon yönetmeye başlar. Ancak kaldıraç etkisi her zaman pozitif çalışmaz.
Bir noktadan sonra:
- faiz maliyetleri büyümeye
- operasyon daha fazla nakit tüketmeye
- finansman ihtiyacı sürekli artmaya başlayabilir.
Ve şirketin yarattığı operasyonel getiri, finansman yükünü taşımakta zorlanabilir. Bu noktada kaldıraç artık büyümeyi destekleyen bir araç olmaktan çıkar ve finansal kırılganlık yaratmaya başlar.
Çünkü:
- finansman sonsuz değildir
- kredi erişimi her zaman devam etmez
- faiz oranları değişebilir
- piyasa koşulları bozulabilir
Ve şirket bir noktada şunu yaşamaya başlar:
- satış büyür
- üretim artar
- şirket daha büyük bir operasyonu finanse etmeye başlar ve daha fazla finansman ihtiyacı oluşur.
Çünkü büyüyen operasyon artık:
- daha fazla stok taşımaktadır
- daha fazla hammadde finanse etmektedir
- daha yüksek faiz maliyeti üretmektedir
Üstelik iş hacmi büyüdükçe fiyat tarafındaki esneklik de azalabilir. Şirket kapasiteyi boş bırakmamak için daha düşük marjlı işlere yönelmeye başlayabilir.
Bu durumda:
- ciro büyür
- operasyon devam eder
- şirket dışarıdan güçlü görünür
Ama içeride:
- finansman yükü büyümektedir
- yaratılan nakit operasyonu taşımaya yetmemeye başlamaktadır
Ve şirket bir noktada şunu fark eder:
👉 Şirket daha fazla satış yapıyor olabilir. Ancak büyüme, nakit yaratma kapasitesinden daha hızlı gerçekleşiyorsa finansal baskı artmaya devam eder.
Asıl kırılma genellikle burada başlar.
Sonuç
Birçok şirket nakit krizine büyümenin yarattığı işletme sermayesi ihtiyacını yönetemediği için girer.
Çünkü büyüme:
- doğru finanse edilmezse
- işletme sermayesi yönetilmezse
- nakit dönüşümü izlenmezse
- kaldıraç etkisi kontrol edilmezse
şirketi güçlendirmek yerine kırılgan hale getirebilir.
Nakit krizleri çoğu zaman zarar eden şirketlerde değil, büyümeyi finanse edemeyen şirketlerde ortaya çıkar.
Dipnotlar:
¹500mTL net satış ve 375 mTL SMM üzerinden 41mTL alacak + 47mTL stok - 57mTL ticari borç ve 31 mTL operasyonel net işletme sermayesi hesaplanmaktadır.
²750mTL net satış ve 562mTL SMM üzerinden 63mTL alacak + 70mTL stok - 86mTL ticari borç ve 47 mTL operasyonel net işletme sermayesi hesaplanmaktadır.
³750mTL net satış ve 562mTL SMM üzerinden 63mTL alacak + 70mTL stok - 110mTL ticari borç ve 23 mTL operasyonel net işletme sermayesi hesaplanmaktadır.